 |
| १३४ कोटी वापरकर्त्यांसह बनले आधार जगातील सर्वात मोठे बायोमेट्रिक नेटवर्क |
बार्शी विशेष : आधार (Aadhaar) ही जगातील सर्वात मोठी बायोमेट्रिक ओळख प्रणाली बनली असून सध्या भारतात १३४ कोटींहून अधिक सक्रिय आधार कार्ड धारक आहेत. अशी माहिती केंद्रीय इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान राज्यमंत्री जितिन प्रसाद यांनी लोकसभेत दिली. इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाने १८ मार्च २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या अधिकृत निवेदनात आधारच्या सुरक्षा (Security) आणि वाढत्या व्याप्तीवर प्रकाश टाकला आहे. या आकडेवारीनुसार, आतापर्यंत एकूण १७,००० कोटींहून अधिक वेळा आधार प्रमाणीकरण (Authentication) व्यवहार यशस्वीरित्या पूर्ण झाले आहेत.
ओळख पटवण्यासाठी आधार अंतर्गत आता केवळ ओटीपी (OTP) किंवा बोटांचे ठसे (Fingerprints) यावरच अवलंबून न राहता, डोळ्यांची बाहुली (Iris scan) आणि प्रगत चेहरा ओळख (Face Recognition) तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. विशेष म्हणजे, यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि मशीन लर्निंग (Machine Learning) आधारित फेस ऑथेंटिकेशन प्रणाली कार्यान्वित करण्यात आली आहे. यामुळे सरकारी आणि खाजगी सेवांचे वितरण अधिक सुरक्षित आणि जलद झाले आहे.
आधारची वैशिष्ट्ये काय?
◥ प्रत्येक नागरिकाला 12 अंकी युनिक आयडी नंबर दिला जातो
◥ यात बायोमेट्रिक माहिती (बोटांचे ठसे, डोळ्यांची स्कॅन) समाविष्ट असते
◥ डेटा भारतातच सुरक्षितपणे एन्क्रिप्ट करून साठवला जातो
◥ बँकिंग, मोबाईल सिम, सरकारी योजना अशा अनेक सेवांसाठी वापर
सरकारचा दावा
◥ सरकारच्या मते, आधार प्रणाली ही:सुरक्षित आणि मजबूत डिजिटल ओळख प्रणाली आहे
◥ सेवा वितरण अधिक जलद आणि पारदर्शक करते
◥ फसवणूक आणि डुप्लिकेट ओळखी कमी करण्यास मदत करते
तंत्रज्ञानात पुढील पाऊल
आधार प्रणालीला भविष्यात AI, ब्लॉकचेन आणि क्वांटम टेक्नॉलॉजीसारख्या प्रगत तंत्रज्ञानाशी जोडण्याचा विचारही सुरू आहे, ज्यामुळे ओळख पडताळणी अधिक सुरक्षित आणि स्मार्ट होणार आहे.
आधार डेटाच्या गोपनीयतेसाठी सरकारने त्रिस्तरीय ऑडिट प्रणाली (Three-tier audit system) राबवली आहे. यामध्ये स्व-अनुपालन ऑडिट (Self-Compliance Audit), माहिती सुरक्षा वार्षिक ऑडिट आणि प्रशासन, जोखीम, अनुपालन व गोपनीयता (GRCP) ऑडिट यांचा समावेश आहे. नियमांनुसार, कोणत्याही संस्थेला नागरिकांचा बायोमेट्रिक डेटा साठवण्याची परवानगी नाही. प्रमाणीकरण करणाऱ्या एजन्सींना केवळ दोन वर्षांपर्यंत व्यवहार नोंदी (Logs) ठेवणे बंधनकारक असून, सात वर्षांच्या कालावधीनंतर त्या पूर्णपणे नष्ट केल्या जातात.
डेटा सुरक्षेच्या मुद्द्यावर लोकसभेत माहिती देताना राज्यमंत्री जितिन प्रसाद यांनी स्पष्ट केले की, आधारचा सर्व डेटा केवळ भारतातील सर्व्हरवरच (Indian Servers) सुरक्षितपणे साठवला जातो आणि तो कूटबद्ध (Encrypted) स्वरूपात असतो. आधारची रचना अशा प्रकारे करण्यात आली आहे की, सर्व माहितीचे संकलन आणि प्रक्रिया (Processing) भारताच्या भौगोलिक सीमेच्या आतच होते. डेटा चोरी किंवा गळती रोखण्यासाठी सरकारकडे कडक नियमावली आणि प्रगत तांत्रिक सुरक्षा यंत्रणा उपलब्ध आहे.
